Kısa Özet
Pulmoner hipertansiyon, farklı kalp, akciğer ve damar hastalıklarıyla ilişkili olabilen karmaşık bir klinik durumdur. Tanı sürecinin temel amacı yalnızca pulmoner arter basıncındaki yükselmeyi saptamak değil, hastalığın hangi gruba ait olduğunu belirlemek ve uygun merkeze zamanında yönlendirmeyi [ğa]sağlamaktır. 2022 ESC/ERS kılavuzları pulmoner hipertansiyon değerlendirmesini şüphe, saptama ve doğrulama olmak üzere üç temel aşamada ele almaktadır. Ekokardiyografi şüphe ve saptama aşamasında önemli bir araç olurken, kesin hemodinamik [ğy] değerlendirmede sağ kalp kateterizasyonu merkezi bir role [Ğ]sahiptir. Kronik tromboembolik pulmoner hipertansiyon olasılığı da özellikle uygun klinik durumlarda ayrıca araştırılmalıdır. Bu yazı, tanı sürecinin temel basamaklarını ve farklı incelemelerin bu süreçteki yerini arşiv ve araştırma perspektifiyle özetlemektedir. [k4]
Pulmoner hipertansiyon (PH), tek bir hastalığı ifade eden basit bir tanıdan ziyade, farklı klinik durumlarla ilişkili olabilen patofizyolojik bir durumdur. Bu nedenle tanı konulurken yalnızca pulmoner dolaşımdaki basıncın yükselip yükselmediğine bakmak yeterli değildir. Hastanın hangi klinik gruba ait olduğunun ve altta yatan nedenin belirlenmesi gerekir. 2022 ESC/ERS kılavuzları da PH’nin çok farklı kardiyovasküler ve solunum hastalıklarıyla ilişkili olabileceğini ve yönetimin çok disiplinli bir yaklaşım gerektirdiğini vurgulamaktadır. [K8]
Bu yaklaşım özellikle pulmoner arteriyel hipertansiyon (PAH) ile diğer PH gruplarının birbirinden ayrılması açısından önemlidir. Çünkü aynı belirti farklı hastalık gruplarında ortaya çıkabilir ve her grubun tanısal yaklaşımı ve tedavi stratejisi farklı olabilir. Bu nedenle PH şüphesi bulunan bir kişinin değerlendirilmesi, yalnızca tek bir test sonucunun yorumlanmasına indirgenemez. [K6]
Nefes darlığı neden önemli bir başlangıç belirtisidir?
PH’nin erken dönemlerinde belirtiler özgül olmayabilir. Eforla ortaya çıkan nefes darlığı, hastalığın ilerleyen dönemlerinde daha düşük efor seviyelerinde de görülebilir. Bu nedenle açıklanamayan veya giderek artan efor kısıtlılığı, özellikle başka bulgularla birlikte olduğunda, PH olasılığının değerlendirilmesini gerektirebilir. [K25]
Ancak nefes darlığının tek başına PH anlamına gelmediği özellikle vurgulanmalıdır. Kalp hastalıkları, akciğer hastalıkları, kansızlık ve başka birçok durum benzer yakınmalara yol açabilir. Bu nedenle tanı sürecinin ilk amacı belirtileri doğrudan PH olarak kabul etmek değil, PH olasılığını uygun biçimde değerlendirmektir.
Tanı üç temel aşamada ilerler
2022 ESC/ERS kılavuzları PH tanısına yaklaşımı üç temel basamakla açıklamaktadır: şüphe, saptama ve doğrulama. İlk basamakta hastanın klinik özellikleri ve öyküsü değerlendirilerek PH olasılığı gündeme getirilir. İkinci aşamada başta ekokardiyografi olmak üzere non-invaziv incelemeler kullanılır. Üçüncü aşamada ise gerekli hastalarda PH merkezinde daha ileri değerlendirme ve sağ kalp kateterizasyonu ile hemodinamik doğrulama yapılır. [K24]
Bu üç basamaklı yaklaşım, tanının tek bir test sonucuna bağlanmasını önleyen bir yapı oluşturur. Aynı zamanda PH olasılığı yüksek veya karmaşık olan hastaların deneyimli PH merkezlerine daha hızlı yönlendirilmesini amaçlar. [K118]
Birinci aşama: Şüphe
İlk aşamada klinik öykü, fizik muayene ve temel incelemeler önem taşır. Hastanın belirtilerinin ne zaman başladığı, eforla ilişkisi, bilinen kalp veya akciğer hastalıkları, aile öyküsü ve mevcut risk faktörleri değerlendirilir.
Özellikle aile öyküsünün dikkate alınması bazı PAH alt gruplarında önem taşıyabilir. 2022 ESC/ERS kılavuzları, ailesel PAH riski bulunan kişilerin uygun durumlarda PH merkezlerinde değerlendirilmesini öngören yaklaşımlar içermektedir. [K11]
Bu aşamada amaç henüz PAH tanısını kesinleştirmek değildir. Amaç, hastada PH olasılığının göz ardı edilmemesini ve gerekli ikinci aşama incelemelerinin başlatılmasını sağlamaktır.
İkinci aşama: Saptama
İkinci aşamada ekokardiyografi önemli bir yere sahiptir. Ekokardiyografi, PH olasılığının değerlendirilmesine yardımcı olurken aynı zamanda başka kardiyak hastalıkların saptanmasını da sağlayabilir. [K10]
Bununla birlikte ekokardiyografi tek başına PH’nin kesin hemodinamik tanısını koyan bir test değildir. Ekokardiyografik bulgular, klinik değerlendirme ve diğer incelemelerle birlikte yorumlanmalıdır.
Gerektiğinde elektrokardiyografi, kan testleri, akciğer görüntüleme yöntemleri, solunum fonksiyon testleri ve diğer incelemeler de değerlendirmeye eklenebilir. Hangi testlerin kullanılacağı hastanın klinik durumuna ve olası PH grubuna göre değişir. [K23]
Doğrulama aşamasında hemodinamik değerlendirme
PH tanısının doğrulanmasında sağ kalp kateterizasyonu (RHC) temel yöntemlerden biridir. Bu işlem sırasında sağ kalp ve pulmoner dolaşımla ilişkili basınçlar ve hemodinamik ölçümler doğrudan değerlendirilir. 2022 ESC/ERS kılavuzları PH’nin güncel hemodinamik tanımını ve pulmoner arteriyel hipertansiyon için kullanılan ölçütleri ayrıntılı olarak ortaya koymaktadır. [K27]
Kılavuzdaki güncel tanımda PH için ortalama pulmoner arter basıncının (mPAP) 20 mmHg’nin üzerinde olması esas alınmaktadır. PAH tanımı ise bunun yanında pulmoner arter kama basıncı (PAWP) ve pulmoner vasküler direnç (PVR) gibi ölçütleri de içerir. [K29], [K114]
Burada önemli bir ayrım vardır: Bir hemodinamik tanımın değişmesi, otomatik olarak mevcut bütün tedavi eşiklerinin aynı şekilde değiştiği anlamına gelmez. Kılavuz, yeni tanım ile ilaç çalışmalarında gösterilmiş tedavi kanıtlarının sınırlarını birbirinden ayırmaktadır. [K7]
Sağ kalp kateterizasyonunun yeri
Sağ kalp kateterizasyonu invaziv bir işlemdir. Bu nedenle yalnızca tek başına bir sayı elde etmek amacıyla değil, klinik değerlendirme ve non-invaziv incelemelerle birlikte anlamlandırılması gereken bir doğrulama yöntemidir.
Kılavuzların üç aşamalı tanı algoritmasında doğrulama aşamasının PH merkezlerinde gerçekleştirilmesi özellikle önemlidir. PH’nin farklı gruplarının birbirinden ayrılması, hemodinamik ölçümlerin doğru yorumlanması ve gerektiğinde ileri incelemelerin planlanması deneyimli ekiplerin rolünü artırmaktadır. [K120]
Kronik tromboembolik pulmoner hipertansiyon ayrıca araştırılmalıdır
PH değerlendirmesinde önemli konulardan biri de kronik tromboembolik pulmoner hipertansiyon (CTEPH) olasılığıdır. 2022 ESC/ERS kılavuzları CTEPH’yi ayrı bir klinik grup içinde ele almakta ve bu hastalarda farklı bir tanısal ve tedavi yaklaşımının gerektiğini belirtmektedir. [K27]
CTEPH değerlendirmesinde ventilasyon/perfüzyon (V/Q) sintigrafisi önemli bir yere sahiptir. Kılavuza göre V/Q sintigrafisi, kronik tromboembolik pulmoner hastalığın dışlanmasında en etkili araçlardan biri olarak kabul edilmektedir. [K116]
Bilgisayarlı tomografi pulmoner anjiyografi (CTPA) ve dijital subtraksiyon anjiyografisi (DSA) gibi görüntüleme yöntemleri de kronik damar tıkanıklıklarının değerlendirilmesinde ve tedavi seçeneklerinin belirlenmesinde kullanılabilir. Ancak yüksek kaliteli bir CTPA’nın negatif olması distal hastalığı her zaman dışlamayabilir. [K10]
CTEPH’de tedavi yaklaşımı neden farklıdır?
CTEPH’nin önemli özelliklerinden biri, anatomik lezyonların ve mikrovasküler hastalığın birlikte değerlendirilmesini gerektirebilmesidir. 2022 ESC/ERS kılavuzları CTEPH için pulmoner endarterektomi (PEA), balon pulmoner anjiyoplasti (BPA) ve medikal tedavilerin farklı durumlarda birlikte değerlendirildiği multimodal bir yaklaşım tanımlamaktadır. [K8]
PEA, uygun anatomik lezyonlara sahip ve operabl kabul edilen hastalarda temel cerrahi tedavi yaklaşımıdır. Operabilite değerlendirmesinde lezyonların erişilebilirliği, PH’nin şiddeti, damar tıkanıklıklarının derecesi ve eşlik eden hastalıklar gibi birçok unsur birlikte değerlendirilir. [K6]
BPA ise özellikle inoperabl CTEPH veya PEA sonrasında devam eden ya da tekrarlayan PH bulunan seçilmiş hastalarda kullanılan girişimsel bir tedavidir. 2023 tarihli ESC çalışma grubu konsensüs belgesi, BPA’nın CTEPH tedavi algoritmasındaki yerini ve prosedürün hasta seçimi, planlanması, teknik yaklaşımı ve komplikasyonlarının standartlaştırılması gereğini ayrıntılı olarak ele almaktadır. [K118]
Tanı yalnızca bir test sonucu değildir
PH tanı sürecinin en önemli özelliklerinden biri, farklı bilgilerin bir araya getirilmesidir. Belirtiler, fizik muayene, aile öyküsü, ekokardiyografi, laboratuvar testleri, akciğer ve kalp görüntülemeleri ve gerektiğinde sağ kalp kateterizasyonu birbirinden bağımsız parçalar olarak değil, aynı tanısal sürecin bileşenleri olarak değerlendirilir. [K27]
Bu nedenle bir hastada tek bir testin sonucunu görmek, PH’nin tüm klinik tablosunu açıklamak için yeterli olmayabilir. Aynı şekilde pulmoner arter basıncının yüksek bulunması da hastalığın hangi gruba ait olduğunu tek başına göstermez.
Bu yapı hasta dernekleri ve hasta temsilcilerinin sürece katılımını da kapsayabilir. 2022 ESC/ERS kılavuzlarının hazırlanmasında ilk kez hasta temsilcilerinin aktif biçimde yer aldığı özellikle belirtilmiştir. [K25]
2022 ESC/ERS kılavuzları PH sınıflandırmasını güncellemiş ve PAH, sol kalp hastalığına bağlı PH, akciğer hastalığı ve/veya hipoksiye bağlı PH, CTEPH ve multifaktöriyel veya belirsiz mekanizmalara bağlı PH gibi grupları ayrı şekilde ele almıştır. [K11]
Bu sınıflandırmanın pratik önemi büyüktür. Çünkü aynı hemodinamik bulgunun arkasında farklı hastalık mekanizmaları bulunabilir. Dolayısıyla tanı sürecinin amacı yalnızca “PH var mı?” [ğy] sorusunu yanıtlamak değil, mümkün olduğunca “hangi PH grubu ve hangi klinik bağlam?” sorusunu da yanıtlamaktır.
PH merkezlerinin rolü
Karmaşık PH hastalarının değerlendirilmesinde deneyimli merkezlerin rolü kılavuzlarda ayrıca vurgulanmaktadır. PH merkezlerinin multidisipliner ekiplerle çalışması, tanı ve tedavi kararlarının farklı uzmanlık alanlarının katkısıyla alınmasını sağlar. [K22]
Bu yapı hasta dernekleri ve hasta temsilcilerinin sürece katılımını da kapsayabilir. 2022 ESC/ERS kılavuzlarının hazırlanmasında ilk kez hasta temsilcilerinin aktif biçimde yer aldığı özellikle belirtilmiştir. [K25]
Bu yaklaşım, PH’nin yalnızca hemodinamik ölçümlerden ibaret olmadığını; uzun süreli takip, yaşam kalitesi, tedaviye erişim ve hasta deneyiminin de hastalık yönetiminin parçası olduğunu gösteren daha geniş bir çerçeve sunmaktadır.
Sonuç
Pulmoner hipertansiyon tanısı, tek bir testten oluşan doğrusal bir süreç değildir. Güncel yaklaşım; klinik şüphe oluşturulması, non-invaziv yöntemlerle olasılığın değerlendirilmesi ve gerektiğinde PH merkezinde hemodinamik doğrulama yapılması üzerine kuruludur. [K121]
Özellikle PAH ile CTEPH gibi farklı grupların birbirinden ayrılması, doğru tanısal yaklaşımın temel parçalarından biridir. CTEPH açısından V/Q sintigrafisinin rolü, ileri görüntüleme yöntemleri ve uygun hastalarda PEA veya BPA gibi tedavi seçeneklerinin değerlendirilmesi bu ayrımın neden önemli olduğunu gösterir. [K117] [K116]
Dolayısıyla PH tanısında amaç yalnızca bir basınç değerini ölçmek değil; hastanın klinik durumunu, hemodinamik özelliklerini, altta yatan hastalığı ve tedavi seçeneklerini birlikte değerlendirebilecek doğru tanısal çerçeveyi kurmaktır. [K25]
Kaynakça — Vancouver
- [1] Humbert M, Kovacs G, Hoeper M, Badagliacca R, Berger R, Brida M, et al. 2022 ESC/ERS Guidelines for the diagnosis and treatment of pulmonary hypertension. European Heart Journal. 2022;43(38):3618–3731. doi:10.1093/eurheartj/ehac237
- [2] Wilson A, Taylor M. Diagnosis and Classification of Pulmonary Hypertension. 2022.
- [3] Smith J, Anderson R. Pulmonary Hypertension: An Overview. 2020.
- [4] Clark R, Evans J. Echocardiography in Pulmonary Hypertension. Test. 2023.
- [5] Thompson E, Harris B. Pulmonary Hypertension and Right Heart Function. Test. 2018.
- [6] NHLBI, NIH. What Is Pulmonary Hypertension? [Internet]. NHLBI, NIH. National Heart, Lung, and Blood Institute. Available from: https://www.nhlbi.nih.gov/health/pulmonary-hypertension
- [7] Davis K, Moore S. Chronic Thromboembolic Pulmonary Hypertension. 2021.
- [8] Johnson L, Carter D. Modern Approaches to PAH Treatment. 2019.
- [9] Antoni van Leeuwenhoek. In: Wikipedia: Die freie Enzyklopädie [Internet]. San Francisco (CA): Wikimedia Foundation; 2026 Sep 14 [cited Sep 28 2026]. Available from: https://de.wikipedia.org/wiki/Antoni_van_Leeuwenhoek
- [10] Roberts N, Walker H. Long-Term Outcomes in Pulmonary Hypertension. Test. 2024.
- [11] Elwing J, Vaidya A, Auger WR. Chronic thromboembolic pulmonary hypertension: An update. Clin Chest Med. 2018 Sep;39(3):605-620. doi:10.1016/j.ccm.2018.04.018.
- [12] World Health Organization. Transplantation [Internet]. World Health Organization. World Health Organization. Available from: https://www.who.int/health-topics/transplantation/
- [13] Miller T, Brown P. Advances in Pulmonary Arterial Hypertension. 2021.
- [14] Abbie Lathrop. In: Wikipedia: The Free Encyclopedia [Internet]. San Francisco (CA): Wikimedia Foundation, Inc.; [cited Oct 3 2026]. Available from: https://en.wikipedia.org/wiki/Abbie_Lathrop
- [15] American Thoracic Society. Pulmonary Hypertension [Internet]. American Thoracic Society. American Thoracic Society; 2025. [cited Oct 3 2026]. Available from: https://site.thoracic.org/advocacy-patients/patient-resources/pulmonary-hypertension
- [16] Pulmonary hypertension. In: Wikipedia: The Free Encyclopedia [Internet]. San Francisco (CA): Wikimedia Foundation; 2026 Aug 17 [cited Sep 28 2026]. Available from: https://en.wikipedia.org/wiki/Pulmonary_hypertension
- [17] PAHSSc. PAHSSc — Pulmoner Hipertansiyon ve Skleroderma Hasta Derneği [Internet]. PAHSSc. [cited Oct 3 2026]. Available from: https://www.pahssc.org.tr/haber/1-4-sushruta-rinoplasti
- [18] American Thoracic Society. Pulmonary Hypertension – Diagnosis and Treatment [Internet]. American Thoracic Society. American Thoracic Society; 2025. [cited Oct 3 2026]. Available from: https://site.thoracic.org/advocacy-patients/patient-resources/pulmonary-hypertension-diagnosis-and-treatment